skąd się wzięła nazwa gołąbki
Adobe Stock
Newsy

Skąd się wzięła nazwa „gołąbki" i jaka jest historia tej potrawy?

Gołąbki to takie małe ptaki, prawda? Dlaczego więc farsz z mięsa i ryżu owinięty w liście kapusty nazywamy gołąbkami? Przecież ta potrawa nawet nie przypomina z wyglądu ptaków!

Nie tylko w Polsce nazywamy gołąbkami liście kapusty faszerowane mięsem, ryżem czy kaszą. Ta nazwa funkcjonuje też w innych krajach słowiańskich, np. w Czechach i na Słowacji są holubce, na Ukrainie, w Rosji i na Białorusi holubtsi (są różnice w pisowni, ale wymowa jest mniej więcej taka sama w każdym z tych krajów). Skąd ta nazwa? Są dwie teorie.

Magda Gessler odpowiada na pytania

Dlaczego gołąbki mają taką nazwę?

Ale dlaczego akurat gołąbki? A nie zrazy z kapusty, zawijańce, ruloniki? Nie ma na to pytanie jednoznacznej odpowiedzi. Część etymologów jest zdania, że nazwa przyszła do nas ze wschodu wraz z samą potrawą. Jak podaje Narodowe Centrum Kultury, gołębiom przypisywano cechy takie jak siła i czystość (całkiem inaczej niż współcześnie!), a jedzenie kaszy z mięsem i kapustą także miało dodawać krzepy.

Druga teoria mówi o tym, że nazwę zapożyczyliśmy z… Francji, gdzie jadano niezwykle wykwintną potrawę z faszerowanych gołębi. Mięso zawijano w liście kapusty, by nie wyschło podczas pieczenia. W myśl tej teorii nasze tradycyjne gołąbki to ersatz tejże eleganckiej potrawy z francuskich dworów.

Zobacz także

Historia gołąbków

Tyle nazwa, a co z samą potrawą? Przenieśmy się do XIX wieku. Kapusta, w każdej możliwej postaci, to główne pożywienie wśród chłopów i mniej zamożnych mieszkańców miast. Je się ją samą albo z dodatkami: ziemniakami, grochem, czasami z mięsem. Oczywiście nie brakuje też kapusty kiszonej, z której gotuje się zupę - kwaśnicę. Ale to właśnie wtedy chłopi zaczynają zawijać kaszę w liście kapusty i przyrządzają w ten sposób gołąbki. Z ciekawostek: w liście kapusty zawijało się też pierogi. 

W Polsce gołąbki najprawdopodobniej robiono najpierw na kresach, a w książkach kucharskich z XIX w. nazywano je kapustą faszerowaną (tak jak w tym przepisie na gołąbki z 1871 roku autorstwa Lucyny Ćwierczakiewiczowej). Faszerowanie liści kapusty nie jest jednak zwyczajem typowo polskim. Robiono to nie tylko u naszych wschodnich czy południowych sąsiadów, ale i na Węgrzech oraz w Niemczech. Z kolei w kuchni żydowskiej w kapustę owijano klopsiki mięsne i podawano je ze słodko-kwaśnym sosem pomidorowym. Takie gołąbki nazywają się holiszkes, praakes lub galuptzi i zwyczajowo przygotowuje się je na żydowskie święto Sukot (Święto Szałasów).

Gołąbki na wiele sposobów

Odmian gołąbków jest tak wiele, że nie sposób je wszystkie wymienić. Mamy gołąbki siekane, gołąbki z młodej kapusty, z kapusty kiszonej, zawijane w liście kalafiora czy winogron (jak greckie gołąbki dolmades). Niektórzy do gołąbków dodają ziemniaki, inni kaszę zamiast ryżu. Można nawet zrobić gołąbki bezmięsne

Kuchnia polska w XIX wieku: Francja elegancja kontra bieda

Rewolucja francuska, później przemysłowa, a Polska podzielona zaborami. Arystokracja i zamożna szlachta zachwycają się tym, co zagraniczne, na ich stoły trafia więc coraz bardziej urozmaicone jadło. Zmieniają się nawyki żywieniowe, je się lżej i zdrowiej, a dania stają się coraz bardziej wyszukane.

Chłopi często głodują. Kuchnia ludowa XIX wieku opiera się na tym, co rośnie w okolicy, na produktach tanich i takich, które można długo przechowywać. Jedzą więc chłopi podpłomyki, później pojawia się chleb z mąki żytniej, łubinu. 

Mięso jest dobrem luksusowym, spożywanym kilka razy w roku, od święta. Najczęściej jest to wieprzowina, czasem wołowina. Na szczęście są warzywa. Najłatwiej dostępne są groch, fasola i kapusta. W drugiej połowie XIX wieku wieśniacy żywią się głównie ziemniakami - to dobre warzywo, bo zapełnia brzuchy na długo. Podwójnie dobre, bo można pędzić z niego bimber! Przydają się też jako pasza dla zwierząt, można robić z nich krochmal.

Ubożsi mieszkańcy miast żywią się prosto. W przeciwieństwie do chłopów jednak częściej jedzą mięso i chleb z białej mąki. Jednak dieta dziewiętnastowiecznych rzemieślników, podobnie jak mieszkańców wsi, opierała się głównie na  kapuście i ziemniakach. Do tego dochodziła kasza. Nic więc dziwnego, że gołąbki przyjęły się na polskich stołach, prawda?

źródło: nck.pl, Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych. Słownik Adama Fischera, wyd. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze: 2016

Czytaj także:

Komentarze
Bigos
Gotujmy.pl/eli_555
Newsy Bigos w sam raz kwaśny, idealnie doprawiony, po prostu wyjątkowy. Ten przepis nie ma sobie równych
Istnieje wiele sposobów przygotowywania bigosu i jego odmian. Wszystkie opierają się na tych samych, zasadniczych składnikach, różniąc się jedynie niektórymi dodatkami i kolejnością ich dodawania. Poznajcie naszą propozycję.
Aleksandra Jaworska
grudzień 03, 2020

Kilka wieków temu bigosem nazywano potrawę z siekanego mięsa, ryb lub nawet raków z dodatkiem cytryn, limonek i octu winnego. W XVIII wieku zaczęto zastępować drogie składniki kapustą kiszoną. Bigos bez kapusty Przez wiele lat w książkach kucharskich znajdowały się przepisy na bigos bez kapusty. Niektóre zapisy z XX wieku nadal podtrzymują tę tendencję. Chwilę wcześniej, w wieku XIX, zaczęto jednak eksperymentować z proporcjami mięsa i kapusty. Tak właśnie powstał bigos współczesny. Po staropolsku Podstawowymi składnikami bigosu staropolskiego jest drobno szatkowana kapusta kiszona, kapusta świeża, różne gatunki mięsa i wędlin, suszone grzyby, suszone śliwki, cebula i przyprawy. Całość należy dusić możliwie długo, najlepiej kilka dni. Potrawa po przyrządzeniu ma odpowiednio gęstą konsystencję i ciemnobrązowy kolor, po podaniu na talerz nie powinna z niej wyciekać woda. Może też mieć pikantny, lekko kwaskowo-słodkawy smak i silną woń wędzonki, śliwek i ewentualnie dziczyzny. Składniki na bigos: 3 kg kapusty kiszonej z marchewką 4 cebule białe średniej wielkości 4  śliwki suszone polskie lub śliwki kalifornijskie  500 g mięsa wieprzowego, biodrówka lub szynka 500 g boczku surowego wędzonego 1 szklanka suszonych grzybów leśnych 1 kiełbasa wędzona 6 łyżek oleju rzepakowego 10 ziarenek ziela anielskiego 5 liści laurowych 10 ziarenek czarnego pieprzu 1 łyżka słodkiej papryki 1 łyżeczka ostrej papryki 190 g koncentratu pomidorowego sól do smaku Grzyby namaczamy w przegotowanej, gorącej wodzie. Odsączamy, a wodę pozostawiamy. Mięso myjemy, kroimy w kostkę i...

Przeczytaj
Gołąbki wegetariańskie
Pixabay/Ulrike Leone
Przepisy Gołąbki wegetariańskie, o jakich nie śniłaś! FANTASTYCZNE doznania smakowe!
Gołąbki dla wegetarian? Oczywiście, że tak. Potrzebne wam będą m. in.: pieczarki i kasza jaglana.
Aleksandra Jaworska
listopad 09, 2020

Kasza jaglana to nie tylko bogactwo wartości odżywczych, ale również wspaniały dodatek do sezonowych warzyw. Mogą z niej czerpać nie tylko wegetarianie. Zachwyty kulinarne - gwarantowane! Lubicie gołąbki? Jeśli nie, mamy pewien przepis i nie zawahamy się go użyć.  Tego będziecie potrzebować: 2 łyżki bulion warzywny w słoiku Winiary  1 cebula 3 ząbki czosnku 15 liści białej kapusty 1,5 szklanki kaszy jaglanej 2 łyżki koncentratu pomidorowego pół pęczka natki pietruszki 2 liście laurowe 3 sztuki ziela angielskiego jedna szczypta pieprzu czarnego trochę oliwy Pierwszym krokiem gołąbków wegetariańskich będzie zagotowanie wody i zblanszowanie w niej liści kapusty. Wystarczą 2- 3 minuty. Osobnego gotowania wymaga kasza jaglana. 3 szklanki wody na 1,5 szklanki kaszy jaglanej. Kaszę gotujemy do miękkości 15 minut. Osobno siekamy i obsmażamy na oliwie cebulę. Pieczarki najlepiej zetrzeć na tarce o grubych oczkach i wsypać do obsmażonej cebuli. Miks pieczarkowo - cebulowy powinien zostać na patelni do momentu, kiedy pieczarki stracą objętość i delikatnie się zarumienią. Po ok. 10 minutach patelnię zestawiamy z gazu i dodajemy ugotowaną kaszę. Na koniec dodajemy jedną łyżkę bulionu ze słoika oraz posiekaną wcześniej natkę pietruszki. Przyda się jeszcze szczypta doprawienia, najlepiej solą i pieprzem. Chcąc zawinąć gołąbka, na każdy liść kapusty układamy 2 łyżki farszu. Całość dokładnie zwijamy. Pozostałe liście układamy z szerokim garnku i na tak przygotowanej podstawie układamy kolejno gołąbki, by przylegały do siebie ścisło. Gotowe gołąbki zalewamy 0,5 litra wody. Do garnka należy teraz dodać łyżkę bulionu i koncentrat pomidorowy, listek laurowy oraz ziele angielskie. Gołąbki powinny się dusić na małym ogniu ok. 20 - 30 minut. Podajemy je, w...

Przeczytaj
Kotlety pożarskie
Di bloguje/gotujmy.pl
Przepisy Takich kotletów pożarskich w życiu nie jedliście! Jeden dodatek sprawia, że nabierają prawdziwego charakteru
Znudziły się wam już kotlety schabowe i mielone, a dalej chcielibyście zjeść kawałek smażonego mięsa j na obiad? Kotlety pożarskie to świetna alternatywa.
Hubert Rój
listopad 17, 2020

Zwykle, w poszukiwaniu kulinarnych inspiracji, ruszamy na Zachód Europy. Kuchnia francuska, włoska, może grecka – to właśnie tam szukamy ciekawych dań, które mogłyby nieco ożywić nasze menu. Mniej doceniana jest kuchnia rosyjska – bardziej „swojska”, mniej wyszukana, ale jakby bliższa naszemu sercu. A może raczej podniebieniu! Dzisiaj na warsztat weźmiemy kotlety pożarskie. Klasyk kuchni naszych wschodnich sąsiadów ma ciekawą historię. W polskich knajpach serwowany był już w połowie XIX wieku. Przepis na to danie powstał niewiele wcześniej – pamiętajmy, że znaczna część Rzeczpospolitej pozostawała wtedy w składzie Imperium Rosyjskiego. Ciekawostką pozostaje także nazwa kotletów. Swoje źródło ma ona w nazwisku karczmarza w małej miejscowości Torżok w centralnej Rosji. O kotletach Pożarskiego pisał rymem blisko 200 lat temu nawet Aleksander Puszkin. W błędzie są z kolei ci, którzy wiążą historię kotletów pożarskich z Dymitrem Pożarskim, bohaterem antypolskiego powstania w Moskwie z początków XVII w. Dawna receptura niejakiego Jewdokima Pożarskiego nieco została już zmodyfikowana. Z rzadka nadziewamy kotlety jego imienia mięsem cielęcym, nie obsmażamy także niezmielonej kurzej piersi. Tak czy siak, te nietypowe kotlety mielone zawsze warto wypróbować. Oto przepis na kotlety pożarskie: Składniki: 50 dag mięsa mielonego z drobiu Cebula Ząbek czosnku Bułka namoczona w mleku 2 jaja Łyżka masła Majeranek Sól i pieprz Bułka tarta 2 łyżki mąki pszennej Przygotowanie: Wyrabiamy masę na kotlety z mięsa, jednego jajka, masła i bułki. Doprawiamy łyżeczką majeranku, pieprzem i solą. Dodajemy wcześniej zeszkloną i pokrojoną na...

Przeczytaj
ciapkapusta przepis
Gotujmy.pl
Newsy Smakowity obiad z 3 składników. Zaskocz wszystkich aromatyczną ciapkapustą!
Słyszałyście o ciapkapuście? To tradycyjne śląskie danie, które każdy koniecznie musi poznać! Jest smaczne, aromatyczne i bardzo proste w przygotowaniu.
Katarzyna Wyborska
listopad 29, 2020

Ciapkapusta? Co to takiego? Nie przywidziało ci się! Tak właśnie brzmi nazwa tradycyjnego, śląskiego dania zawierającego jedynie trzy składniki. Mamy dla was przepis, z którego zrobicie własną ciapkapustę w domu! Skarby Śląska Spośród wszystkich kuchni regionalnych, śląska jest chyba najlepiej rozpoznawalna i rozpowszechniona w naszym kraju. Każdy Polak choć raz w życiu jadł kluski śląskie z modrą kapustą! Kuchnia śląska jest naprawdę fascynująca. Region śląski jest bardzo rozległy, dlatego w całym tym obszarze sposoby przygotowywania dań różnią się od siebie. Powstawały przez wpływ kuchni polskiej, austriackiej, czeskiej i niemieckiej – w przeszłości ludzie tych narodowości stale mieszali się między sobą, dzięki czemu dziś możemy cieszyć się potrawami wyraźnie inspirowanymi kuchnią tych wszystkich krajów. Dzięki niemiecko-polsko-czeskiej historii Śląska wiele dań do dziś ma charakterystycznych nazw, typowych dla śląskiej gwary. Przepis na ciapkapustę Jednym ze śląskich dań o ciekawej nazwie jest ciapkapusta, zwana też ciaperkrautem czy panczkrałtem. Przygotowuje się ją z jedynie kilku składników: Boczku Kiełbasy Cebuli Ziemniaków Kapusty kiszonej Stanowi częsty dodatek do mięs lub podaje się ją samodzielnie – na przykład w formie przystawki. Aby przygotować ciapkapustę, potrzebujesz: Kilogram ziemniaków 30 dag boczku wędzonego Pół kg kiszonej kapusty 1 dużą cebulę 2 ząbki czosnku 1 marchew Liść laurowy Łyżkę majeranku Sól Pieprz Przygotowanie Do garnka włóż kapustę, dodaj marchewkę (jeżeli nie było jej w kapuście), liść laurowy i zalej wodą. Gotuj do momentu, aż kapusta lekko zmięknie. Pokrojony w kostkę boczek podsmaż na dużej patelni, a gdy puści tłuszcz...

Przeczytaj